Muzaan in de media

Tot begin deze eeuw waren er in de Zaanstreek meerdere instellingen voor kunst- en cultuureducatie. Er werd les gegeven in dans, beeldende kunsten en theater. Er was een organisatie voor cultuuronderwijs, Kunst in School. En er was een gemeentelijke muziekschool. Met 1400 leerlingen, een eigen gebouw met leskamers, ontvangsthal, concertzaal, moderne geluidsstudio, een muziekbibliotheek en een breed scala aan instrumenten was dit verreweg de grootste instelling.

In het jaar 2000 heeft de gemeente Zaanstad al deze instellingen samengevoegd in Fluxus, centrum voor kunst en cultuur. Het is nu 25 jaar later. Er is erg veel veranderd, ook in de cultuur. Waar cultuur ooit betekende in actie komen, uitgaan, naar concerten, flm, theater, musea, restaurants, komt het nu naar je toe. Via radio en tv, maar ook muziek, flms, boeken, beeldende kunst kun je downloaden op je telefoon of Ipad. Restaurants boek je online, of
je laat het eten thuis bezorgen. Cultuur is een consumptieartikel geworden, gemakkelijk verkrijgbaar en genietbaar in je eigen omgeving.

Fluxus is een kind van zijn tijd, en de aandacht ging na de fusie al snel naar de de muziekschool. De dure individuele lessen daar leken te elitair voor deze tijd. Mensen die dat graag wilden voor hun kinderen moesten dat zelf maar betalen. In lijn met de tijdgeest werden docenten ontslagen en tot ondernemers gebombardeerd. Het gebouw bleef beschikbaar, maar er moest huur worden betaald. De gezamenlijke voorzieningen (samenspeel-klassen, orkest, concours etc.) konden voorlopig blijven, net als een klein deel van de staf. Maar de muziekschool was niet meer wat het was.

Fluxus maakte zich intussen breed: deze verandering mocht niet ten koste gaan van de gemeentesubsidie. Er was juist meer geld nodig. Een nieuw gebouw moest er komen waarin Fluxus, bibliotheek en flmhuis in pasten. Dit “Cultuurcluster” is er niet gekomen: in een vergevorderd stadium heeft een meerderheid van de Zaanse bevolking het plan naar de prullenbak verwezen. Tot spijt van de toenmalige, groot denkende Fluxus-directeur! Hij moest genoegen nemen met ruimte in de geheel gerestaureerde Verkade-fabriek, maar eiste voorafgaand een kostbare verbouwing. Die kreeg groen licht: door het weggestemde Cultuurcluster was er even geld genoeg.

Intussen was de muziekschool nog niet helemaal weg. Veel docenten bleven lesgeven en probeerden zich aan te passen. Door het wegvallen van subsidie werden de lessen onbetaalbaar voor sommige ouders. Anderen werden geholpen door docenten die zichzelf subsidieerden door hun tarieven (te) laag te houden. De overgebleven stafeden probeerden de kwaliteit van het muziekonderwijs overeind te houden, tegen de nieuwe cultuur-wind in. De door Fluxus in die periode nieuw aangestelde stafeden (met coördinerende functies) omarmden het nieuwe geluid, met stevige fricties en botsingen tot gevolg. Fluxus heeft niet zoveel met muziek (Jos van Geel, 2021). Waar de muziekschool stond voor specialisatie, vakbekwaamheid, liefde voor het vak, is voor Fluxus alle cultuur gelijk. Blijkens de teksten van Fluxus is cultuur een grondstof die je kunt ophalen bij “cultuurmakers”, als brood bij de bakker. Die cultuur wil Fluxus inzetten voor het oplossen van maatschappelijke problemen met eenzaamheid, diversiteit en jeugd.

Fluxus verwacht automatisch positief gevolg van, ook vluchtige, “aanrakingen met cultuur”. Toch maakt de Fluxus-website goede sier met foto’s van viool spelende kinderen en van het “Concertgebouworkest” (wie goed kijkt ziet het Nederlands Philharmonisch Orkest). Cultuureducatie op scholen is wat Fluxus het liefste doet. De verslagen hiervan uit 2024 vind je in het mooie boekje: “Samen stralen”. In alle verslagen klinkt enthousiasme door. Inhoudelijk wordt echter niet duidelijk wat de bedoeling en de uitkomsten zijn van deze activiteiten. Het overzicht van kunstzinnige programma’s voor scholen op de Fluxus-website oogt rommelig. De items lijken (summiere) reclamespotjes voor de betreffende kunstenaar. Heel onevenwichtig verdeeld over de kunstdisciplines, met slechts 3 magere muziek-projectjes. Hoe breed kun je dit cultuuraanbod noemen?

Als we de scholen om commentaar vragen willen beide koepels, Zaanprimair en Agora, niet reageren. Ook op individuele scholen voelen we terughoudendheid. Op één basisschool reageerde de cultuurcoördinator wel enthousiast: ja, we zijn hier heel blij met de manierwaarop Fluxus ons ontzorgt. Ze regelen zelfs het busvervoer! Bij navraag bleek deze docent zelf afkomstig uit een cultuur-team van Fluxus, en tevens aanbieder van een van de activiteiten op de Fluxus website… Fluxus krijgt de schijn tegen zich. Waarom willen de meeste scholen niet praten? Als ze enthousiast zouden zijn zou je meer gretigheid verwachten om daarover te vertellen. Op al dit soort vragen geeft Vincent geen antwoord. Hij verwijst naar de website, naar de cultuurexperts, en naar de “cultuurmakers” in het netwerk van Fluxus. En hij noemt getallen: 12597 leerlingen op de scholen, 600 cultuurmakers in het netwerk, 120 docenten in de “cultuurhuizen” waarvan 50 voor muziek. Dat laatste getal konden we controleren: er staan 40 muziekdocenten op de website, waarvan er in elk geval 9 zijn gestopt: rest 31 muziekdocenten (and counting..). Dat kan een foutje zijn. Maar algemeen valt op hoe slordig en weinig inhoudelijk de teksten van Fluxus zijn. De meeste zijn onleesbaar door management-jargon. Veel ruimte voor positieve zelf-recensies. Ondoorzichtige rookgordijnen hangen rondom dat wat Fluxus doet, bijdraagt, en met welk doel.

Wie dit allemaal ziet, begrijpt beter dat de fusie tussen muziekschool en Fluxus een doodvonnis was voor de muziekschool. Een maand geleden hebben wij de gemeente een lijst met vragen (deze wordt nog openbaar gemaakt) voorgelegd over het proces en de uitkomsten ervan. De ambtenaren weigeren na aanvankelijke toezeggingen die vragen te beantwoorden. Angst voor reputatieschade bij Fluxus lijkt de achterliggende reden.

Is dit tij nog te keren? De verenigde docenten hebben de afgelopen jaren geprobeerd de gemeente te overtuigen dat de muziekschool weer zelfstandig moet worden. Dat is niet gelukt; de gemeente hult zich in stilzwijgen. De Fluxus-directeur zegt nu opeens de oprichting van een zelfstandige muziekschool toe te juichen. Maar al die jaren heeft Fluxus steeds pertinent geweigerd deze optie serieus te laten onderzoeken, en nog steeds weigert men na te denken over het weer ter beschikking stellen van het gebouw, en alles wat daarbij hoort. Inmiddels loopt dat gebouw verder leeg. Fluxus ontkent, maar frontaal op hun home-page staat, veelbetekenend: “Er is ruimte voor nieuwe huurders! Huur bij Fluxus.”
9 muziekdocenten zijn sinds de zomer vertrokken of gestopt. De planten in de ontvangsthal zijn bijna dood. Bezoekers treffen wisselende studenten of vrijwilligers. De enige Fluxus-man die rondloopt controleert of docenten niet te vroeg de gehuurde kamers binnen gaan om hun les voor te bereiden. Er bereiken ons berichten over intimidatie en verbaal geweld, helaas niet voor het eerst. De sfeer is om te snijden, vertellen de docenten. De ooit bloeiende muziekschool van Zaanstad is in een sterfhuis veranderd. Wij weten dat het geen natuurlijke dood was.

© Roel Stern 2025. Geschreven in opdracht van de Stichting Muziekschool Zaanstad. Bronnen zijn gesprekken (mondeling en/of schriftelijk) met:

• directeur/bestuurder Vincent van Kekerix (Fluxus)
• wethouder van Cultuur Wessel Breunesse (gem. Zaanstad)
• een groot deel van de docenten en medewerkers van de voormalige muziekschool Zaanstad
• vertegenwoordigers van verschillende scholen in Zaanstad

Hiernaast is geput uit de veelheid van teksten, beleidsstukken en verslagen op de website van Fluxus, en uit eigen ervaring en herinnering als direct betrokkene bij het proces. Roel Stern is voorzitter van de St. Muziekschool Zaanstad. Daarnaast is hij actief als musicus, mediator en journalist, en organiseert hij maandelijks de Nieuwe Huys Concerten in de Vermaning in Zaandam.